12 mei 2019

OVT: Slachtofferschap

Omdat we met vier en vijf mei nog met vakantie waren las ik pas afgelopen woensdag de 5 mei lezing die NRC columniste Rosanne Hertzberger dit jaar in Almere uitsprak, en die door het handelsblad werd gepubliceerd.

In haar toespraak verzet de microbiologe zich tegen de Joods Nederlandse gemeenschap, die volgens haar, een overdreven permanente bezorgdheid cultiveert.

Ja, er is antisemitisme, stelt Hertzberger, maar de antisemieten van nu hebben volgens haar veel minder macht dan in de jaren dertig.

Hertzberger pleit voor meer optimisme onder joden. Ze wil haar kinderen niet als slachtoffers grootbrengen. Daarom vindt ze dat het tijd wordt om de geschiedenis eindelijk geschiedenis te laten worden.

Ik las het betoog met verbazing en ongemak.

Ongemak omdat Hertzberger beweert dat haar optimisme een zeldzaamheid is onder Nederlandse Joden:

 “Ik kom uit een familie van optimisten. Dat is een zeldzaamheid, optimistische Joden, want wie ook maar iets van evolutie weet kan zich voorstellen dat optimisme niet bepaald een eigenschap is waar positieve selectiedruk op zit. Optimisme was een levensgevaarlijke eigenschap voor Joden. Optimistische Joden vluchten niet en duiken niet onder.”

De gedachte dat onderduikers geen optimisten waren is op zijn minst curieus. Wie besloot onder te duiken deed dat toch vanuit de optimistische veronderstelling dat aan de bezetting een einde zou komen.

Ook de gedachte dat vluchtelingen geen optimisten zijn, getuigd van weinig empathie. Vluchtelingen verlaten huis en haard in de optimistische veronderstelling dat ze ergens anders, waar ze vaak de taal niet spreken en de cultuur niet kennen, een beter bestaan op kunnen bouwen.

De constatering dat optimistische joden een zeldzaamheid zouden zijn, is nog veel eigenaardiger. Los van het feit dat religieuze joden al eeuwen optimistisch op de Messias blijven wachten, is die stelling vooral een onzinnige generalisatie.

Wat te denken van het zionisme. Zonder optimisme was het nooit gelukt een taal een cultuur en een nieuw land op te bouwen.

Om nog maar te zwijgen van al die joden die besloten om na de oorlog in Europa te blijven:

Iedere dag hoor ik de kinderen die hier op transport werden gezet nog huilen” zei mijn Oma ooit toen we samen langs station Vucht liepen.

Toch besloot ze om na de oorlog in Vught te blijven wonen. Waar na de bevrijding, toen haar man nog vermist werd,  een ambtenaar op het stadhuis haar een boete wilde opleggen wegens het plegen van valsheid in geschriften omdat ze in de onderduik een andere naam had aangenomen.

Ondanks dat, en veel meer getreiter, besloot ze in Vught haar leven opnieuw op te bouwen. Als dat geen optimisme was, dan weet ik het niet meer.

Dat Hertzberger joden collectief een pessimistisch karakter toe bedeelt, is ongemakkelijk. Dat ze daar de evolutieleer voor misbruikt maakt het extra pijnlijk.

Daarmee plaatste ze zich in een lange traditie van pseudowetenschappelijk darwinisme. Het is precies dat soort met ideologie doorregen positivisme waarmee de grootste gruweldaden van de 20e eeuw werden gerechtvaardigd.

Des te wonderlijker is het dat er deze week ook een boek verscheen van Rosanne Hertzberger. In dat boek “Het grote Niets” waarschuwt Herzberger zelf, expliciet voor het gemak waarmee wetenschappelijke kennis misbruikt kan worden om een moreel gelijk te halen.

Afgelopen woensdag ochtend zei ze daar op radio 1 het volgende over:

“Het probleem met wetenschap is: Het lijkt en wordt vaak gehanteerd als een onfeilbare rechter, maar in werkelijkheid is het een heel buigzame methode die je heel makkelijk kan maneuvreren om je gelijk te bewijzen”

De vraag die overblijft is: waarom trapt Hertzberger, door in haar 5 mei lezing de evolutie leer aan te halen, in een val waar ze zelf expliciet voor waarschuwt?

Ik vermoed dat het antwoord op die vraag alleen te vinden is in de geschiedenis waarvan Hertzberger zo hartstochtelijk verlangt dat we die nu eens met rust laten.

Ik ben het met Hertzberger ééns dat slachtofferschap geen deugd is. Als het onderdeel gaat uitmaken van je identiteit kan het je lelijk in de weg gaan zitten.

Maar in tegenstelling tot Hertzberger geloof ik niet dat slachtofferschap een keuze is. Een jas waarvan je zelf kan beslissen wanneer je die aan of uit trekt.

Hertzberger heeft gelijk wanneer ze constateert dat veel joden nog steeds in hun denken getekend worden door de gruwelen die zich hier hebben afgespeeld. Joden die doodsbang zijn voor alles dat naar antisemitisme ruikt.

Maar ik zie de oorlog net zo goed als een verklaring voor joden die zich persoonlijk schamen voor alles wat er in Israël mis gaat.

Zoals ik de oorlog ook zie als een verklaring voor het feit dat weer andere joden blind lijken voor het lot van Palestijnen die leven onder de Israëlische bezetting.

Ik zie de gevolgen van de oorlog met andere woorden vooral terug bij joden die zich op wat voor wijze dan ook verantwoordelijk voelen voor de manier waarop andere joden met het verleden omgaan.

Daarom zie ik de gevolgen van de oorlog ook bij Rosanne Hertzberger die met haar krampachtige optimisme, zichzelf en anderen denkt te kunnen bevrijden van precies dat slachtofferschap.

Waardoor ze met slordig denkwerk, niet de antisemieten, maar andere joden verantwoordelijk stelt voor haar eigen ongemak.

Dat alles lukt allen door onsmakelijke clichés over joden te onderbouwen met het soort pseudowetenschap waar ze normaalgesproken zelf tegen ageert.

Met een beetje optimisme is niets mis.

Maar met haar blinde vlekken levert Hertzberger, onbedoeld het bewijs, dat optimisme alleen geloofwaardig kan zijn als we het verleden niet achter ons laten, maar bereid zijn er steeds op nieuw naar te kijken.

Ook als dat betekent dat we er net iets meer slachtoffer van zijn dan we zelf graag zouden willen.

Deze column werd geschreven in opdracht van en uitgesproken in het VPRO radio programma OVT


Delen
Volg Micha ook op   facebook twitter