VPRO OVT: Knipseldienst

Zesendertig jaar geleden ging ik op snuffelstage bij de VPRO-radio. Wat ik daar zou doen, wist ik niet, al hoopte ik waarschijnlijk dat ik, net als vandaag, achter een microfoon terecht zou komen.

Dat liep anders. Aangekomen bij de statige Hilversumse villa, waar de VPRO-radio toen gevestigd was, kregen we – ik liep stage samen met mijn vriend Teun – van directeur Jan Haasbroek te horen dat we aan de slag mochten bij de knipseldienst.

Die was gevestigd in het Gebouw aan de overkant van de Schavenlandseweg. Op de begane grond, want de archiefkasten die daar stonden, waren veel te zwaar om op een verdieping te plaatsen.

Opvallend genoeg werd er bij de knipseldienst niet geknipt. De hele dag zaten er een stuk of vier mensen met stanleymesjes artikelen uit kranten en tijdschriften te snijden. Ieder losgesneden stuk werd voorzien van een code die overeenkwam met het nummer van de map waar die in terecht zou komen. Vervolgens moesten daar één of meer codes op gezet worden, behorende bij de verschillende knipselmappen waar het terecht moest komen.

Je zou denken dat het hele dagen intensief lezen van al die kranten en tijdschriften voor een contemplatieve sfeer zorgde. Het tegendeel was waar. De knipseldienst leek nog het meest op een veilinghuis.

Dat ging ongeveer zo: Iemand sneed uit Elsevier Weekblad een tekst over de ramp met een olietanker en riep dan heel hard: “Exxon Valdez!” Waarop de rest antwoordde met: “Rampen, Olie, Milieu 10.3.1 – 7.1 en 06.” Als men het vervolgens eens was over de juiste codes, was het onze taak genoeg kopietjes te draaien om de velletjes vervolgens in de juiste mappen te archiveren.

Zo nu en dan wandelde er een journalist, die boven in het gebouw voor het gelijknamige programma aan het werk was, bij ons binnen om een paar mappen op te vragen. Irma, die er de scepter zwaaide, ratelde dan als een levende zoekmachine allemaal codes op, waarna de journalist met een dikke stapel huiswerk weer naar buiten liep.

Ondanks het feit dat ik maar een paar dagen op de knipseldienst heb gewerkt, mocht ik van Irma altijd terugkomen om gebruik te maken van haar archief. Tijdens mijn middelbareschooltijd, mijn studie en lang daarna, waaide ik nog regelmatig even aan als ik informatie nodig had. Altijd vertrok ik met een goed gevulde ordner.

Toch hadden knipselmappen in die tijd een slechte naam. Want als er eenmaal iets over iemand in de knipselmap zat, dan achtervolgde dat die persoon de rest van diens leven. Knipselmappen stonden, zo was de gedachte, in de weg van werkelijke nieuwsgierigheid en diepgravende journalistiek.

Met de opkomst van het internet verdween langzaam de gedachte dat het onrechtvaardig is om iemand jarenlang met één uitspraak te achtervolgen. Alles tot in lengte van dagen herinneren werd de norm.

Ondertussen verdween ook mijn interesse voor het knipselarchief. En ik was niet de enige.

Een aantal jaren geleden besloot de VPRO bij gebrek aan belangstelling om te stoppen met knippen. Gemak dient de mens. Waarom mappen blijven vullen en doorspitten als je met een paar zoektermen op je computer ook al een heel eind komt?

Nou ja, bijvoorbeeld omdat Google een stuk minder volledig en eerlijk is dan we geneigd zijn te denken. Maar ook omdat lezen van papier vaak beter beklijft dan lezen van een beeldscherm.

Allemaal argumenten die mij deze maand pas te binnen schoten.

Want net op het moment dat we beginnen te beseffen dat een ongecensureerd internet niet vanzelfsprekend is; net nu zoekmachines worden ingehaald door AI-bots die hele verhalen uit hun hoge hoed toveren zonder dat we nog kunnen achterhalen waar die op gebaseerd zijn, net op dat moment besloot de omroep vorige maand het hele krantenarchief integraal in een gigantische papierbak te kieperen.