12 oktober 2025

OVT: FENIX

Deze zomer overleed de Amerikaanse komiek Tom Lehrer. Mijn ouders hadden een plaat van hem in de kast staan, die mijn broer en ik bijna helemaal uit ons hoofd kenden. Zijn vrolijke liedjes over kernbewapening, milieuvervuiling en gemakzuchtig politiek engagement voelen tot op de dag van vandaag actueel. Toch was de opname, toen wij die ontdekten, al behoorlijk gedateerd. Dat maakten we op uit een terzijde waarin Lehrer refereert aan een zekere ‘Ronald Reagen’, die het tot gouverneur van California had geschopt. Het moest verdorie niet gekker worden.

Lehrer was, toen wij hem eind jaren 80 ontdekten, al meer dan tien jaar gestopt met optreden. Op de dag dat Henry Kissinger de nobelprijs voor de vrede kreeg, kwam Lehrer tot de conclusie dat satire overbodig was geworden. Hij hing zijn grapjas in de wilgen en richtte zich op het geven van wiskundeonderwijs aan de universiteit van Harvard.

Een andere, minstens zo mooie verklaring om te stoppen met optreden kwam ik tegen in de necrologie van zijn Alma Mather.  The Harvard Crimson schreef dat de Vietnamoorlog zijn publiek zo politiek had gemaakt dat ze in plaats van te lachen, bij alles begonnen te klappen. Daar was Tom Lehrer niet van gediend.

Deze maand begon ik met de Try-outs van wat een nieuwe cabaretvoorstelling moet worden. Meer dan ooit moet ik daarbij steeds denken aan de beslissing van Lehrer om zijn lolbroek op te vouwen en in de kast te leggen. Gekker dan de werkelijkheid krijg ook ik het inmiddels niet meer verzonnen. Clowns krijgen wereldwijd de macht in handen geworpen terwijl theaters en theatermakers zich steeds vaker gedragen alsof ze er zijn om de wereldpolitiek te sturen.

Toch stapte ik deze week in de auto naar Katendrecht om daar, in het onvolprezen kleine maar zeer fijne theater Walhalla op te treden.

Toen ik daar 16 jaar geleden voor het eerst kwam stond Katendrecht letterlijk in de stijgers. De kaap, zoals het strookje land tussen de tussen de Rijn- en Maas-haven ook wel genoemd wordt, was één groot renovatieproject.

Inmiddels is alles af. Luxe appartementen en dure restaurants doen haast vergeten dat dit ooit een arme wijk was waar de eerste chinezen emigranten die ons land kwamen verrijken onderdak vonden, waar Kid Dynamite optrad tijdens de tweede wereldoorlog en waar zeelieden kwamen om alles te doen wat hun moeder ze verboden had.

In de hoop over die geschiedenis toch iets meer te weten te komen trakteerde ik mijzelf op een bezoek aan FENIX, het nieuwe kunstmuseum over migratie dat dit voorjaar op Katendrecht geopend werd.

Mijn hoop om meer te leren over de migratiegeschiedenis van Rotterdam vervloog al snel. Kunst die soms wel en soms helemaal niets te maken heeft met migratie hangt kriskras door elkaar heen. Uitleg en context ontbreekt of schieten te kort.

Bij een foto van Albert Einstein staat dat de natuurkundige in 1921 van deze plek met de SS Rotterdam naar New York vertrok.

Dat Einstein 12 jaar later Duitsland moest ontvluchten en zo tegen wil en dank migrant werd, laat het migratie museum na te vermelden. Wel vertelt een bijschrift dat het portret gemaakt werd door Philippe Halsman, die zelf immigrant was.

Op wikipedia lees ik dat Halsman in 1928 in Tirol, valselijk werd beschuldigd van moord op zijn vader. Dat het om een antisemitisch proces ging, wat hem er toe bracht na zijn vrijlating naar Parijs te vertrekken, van waaruit hij in november 1940 nog net New York wist te bereiken.

Het gebrek aan context bij die 1^e foto is maar één voorbeeld van de vele onnozelheden die het museum haar bezoekers voorschotelt.

Geestig is een kunstwerk van Benjamin Li, die in veertig Nederlands-Chinese restaurants een foto nam van nr.39 op de menukaart. Dit als reactie op zanger Gordon die tijdens een talentenjacht op tv aan een Chinese deelnemer vroeg of hij “het nummer: 39 met rijst” ging zingen.

Maar wat is een aanklacht tegen stereotypering waard in een museum waar bezoekers die iets meer willen weten over de bloeiende Kaapverdische gemeenschap die Rotterdam rijk is, genoegen moeten nemen met een paar gerechten in de kantine. Opnieuw zonder enige context.

FENIX is helemaal geen museum over migratie, maar een esthetisch afgietsel van nietszeggendheid in een cultuur die bang is voor context.

Toch jammer dat ik zo slecht ben in Wiskunde.