16 november 2025

VPRO OVT: IDFA 2025

Gister dompelde ik mijzelf traditie getrouw een dag lang onder in IDFA documentaires. Ondanks het fijt dat het festival dit jaar de culturele boycot tegen Israel ondertekende, ging het in drie van de vier films die ik zag, toch over dat relatief kleine stukje aarde.

Alleen in de eerste film; Mijn woord tegen het mijne, kwam Israel niet langs. Die documentaire, een prachtig portret van mensen die stemmen in hun hoofd horen, ging over de oorlogen die wie we met ons zelf uitvechten. Stemmen in ons hoofd, zo leerden wij, ontstaan meestal om ons te beschermen tegen gevaar dat van buiten komt. Maar als het gevaar al lang geweken is, kan die stem zich, als een op hol geslagen defensie mechanisme, op een vernietigende manier tegen onszelf keren. Die stemmen krijg je niet weg door ze te bestrijden, maar juist door ze ruimte te geven en zo vredig met ze samen te leven.

Welbeschouwd zou je die film dus ook kunnen lezen als een metafoor voor de joodse staat die langzaam maar zeker ten onder gaat aan haar eigen verdediging mechanismen.

Dat werd maar weer eens duidelijk in de tweede film. Coexistence my Ass, gaat over de Israelische Comédienne en activiste Noam Shuster-Eliassi, die oproeide in een dorp waar joden en Palestijnen een poging deden hun kinderen samen groot te brengen. Hoe grappig en moedig Noam Shuster-Eliassi ook is, de film kijken voelt alsof je de hele tijd een granaat op schoot hebt waar de pin al uit is. 

Coëxistentie zoals hun ouders het bedacht hadden, zo concludeert Shuster-Eliassi, terwijl de verwoesting van Gaza in volle gang is, is mislukt. Haar Palestijnse vriendin knikt maar wil er toch niets van weten. Niet omdat ze naïef is, maar omdat ze zich beseft dat er voor haar geen alternatief is. Als samen leven niet lukt, is de vernietiging van in Israel woonachtige Palestijnen, en dus van haar, het enige alternatief.

In de derde film, Kabul, Between Prayers, volgden we het leven van Taliban soldaat Samim, die zijn tijd dood met het reciteren van koran verzen, een beetje patrouilleren en intimideren en spelen met zijn neefje. Israel lijkt heel ver weg, tot de Samim tegen het einde verklaart dat het zijn vurige wens is om in Palestina te sneuvelen.

Na afloop werd regisseur Aboozar Amini gevraagd of het cultuur, religie of oorlog was, die van Samim een fundamentalist had gemaakt. Het antwoord was beslist dat het de vele oorlogen geweest moeten zijn. Fundamentalisme, zo vertelde hij, bestond 40 jaar geleden in Afghanistan nauwelijks. 

In de vierde en laatste film die we zagen, Steal This Story, werd onderzoeksjournalist Amy Goodman gevold. Zij is de drijvende kracht achter de onafhankelijke Amerikaanse nieuwszender Democracy Now. Of het nu Amerikaanse inmenging in Oost-Timor is, in Nigeria, in Irak of gewoon de misstanden in haar eigen Amerika, overal duikt ze, al decennia lang met haar microfoon op, om onaangename vragen te stellen waar commerciële nieuwszenders hun tong niet aan aan willen branden.

Tegen het einde van de film zien we hoe Goodman een bezoek brengt aan Oekraïne, waar een groot deel van haar familie tijdens de jodenvervolging om het leven is gebracht. Voor haar lijkt dat trauma juist de aanleiding geweest te zijn om onafgebroken haar journalistieke licht te werpen op de verschikkingen die vaak met steun van, of rechtstreeks door haar eigen regering werden en steeds weer worden georkestreerd. 

Onvermijdelijk kwamen zo ook de Israelische bezetting, de aanslagen van 7 oktober en de genocide in Gaza langs en natuurlijk Donald Trump en zijn oorlog tegen de journalistiek, het klimaat en de rechtstaat.

Na afloop van de film klonk er een lang en daverend applaus toen Goodman op het podium verscheen. Het soort applaus waarmee een zaal ook zichzelf een beetje feliciteert.

De mogelijkheid om vragen te stellen was er helaas niet. Anders had de stem in mijn hoofd er wel één voor haar gehad. 

Want wat zou volgens een onafhankelijk denkende journalist toch de reden zijn dat het IDFA wel de moeite heeft genomen om expliciet een culturele boycot tegen Israel te tekenen, terwijl samenwerken met Amerika, blijkbaar nooit een probleem is geweest.