21 december 2025

OVT: Afscheid van de radio column

Draaiend aan de zenderknop van mijn radiocassetterecorder maakte ik op mijn puber kamer in Maarsbergen, kennis met Alistair Cooke.  Cooke las voor de BBC World Service wekelijks een vijftien minuten durende brief voor vanuit New York, Daarin deed hij verslag van het leven in de Verenigde Staten. 

Aangezien ik zelf op mijn tiende een jaar met mijn ouders in New York had gewoond, kon ik hem niet alleen goed verstaan, maar ook invoelen. Want missen deed ik Amerika enorm. In Letter from Amerika, zoals zijn rubriek heette, kon het werkelijk over alles gaan. 

Zo herinner ik me een aflevering waarin Cooke vertelde hoe airconditioning het leven van de New Yorkers radicaal had veranderd. Plots hoefden stadsbewoners in de zomer de stad niet te ontvluchten waardoor alles veranderde. Een andere keer haalde hij herinneringen op aan de moord op Robbert Kennedy, waar hij vlak bij had gestaan toen het pistool af ging. Dan weer gaf hij toelichting bij een toneelstuk om een volgende keer met evenveel toewijding te vertellen over het plezier van reizen per Gayhound bus. 

Altijd met de meanderende introspectie van de ware essayist.

Later, toen ik bloemlezingen van zijn werk kocht, leerde ik dat Cooke al in 1935 met zijn radiobrieven was begonnen. Vanuit London informeerde hij aanvankelijk de Amerikaanse luisteraar over het leven in Groot-Brittanië. Nog voor de oorlog vertrok hij naar de andere kant van de oceaan, om zich daar in 1941 tot Amerikaans staatsburger te laten naturaliseren. De VS bood meer mogelijkheden voor een arbeidersjongen uit Lancashire. Wie in Engeland als dubbeltje geboren werd zou dat altijd blijven. In Amerika greep Cooke zijn kans en groeide uit tot een cultureel icoon die bekend werd door de etnhusiasmerende manier waarop inleidingen verzorgde voor op TV uitgezonden toneelstuken.  Voor The Guardian reisde hij ondertussen het hele land af. Zijn ervaringen als journalist vormden de achtergrond waartegen Cooke zijn zorgvuldig geformuleerde brieven uiteenzette.

Via de korte golf kwam ik erachter dat Nederland met Karel van het Reve een vergelijkbare columnist had. Zijn columns voor de wereld omroep waren korter en polemiseer maar minstens zo vrij in hun vorm. Hoe meer ik luisterde hoe meer er bleken te zijn, Marcel van Dam, G.B.J. Hiltermann, Cor Galis. Allemaal oude witte mannen trouwens, met een sonoor stemgeluid en de bijbehorende vanzelfsprekende zelfverzekerdheid. Al vormde Cor Galis, de vaste stem van de VPRO een uitzondering. Niet hijzelf, maar andere schreven de ironische teksten die hij met zijn sardonische schaterlach ronkend voorlas.  Toen ik als middelbare scholier een week snuffelstage liep bij de VPRO, mocht ik met hem in de auto zitten. Een oude man, die zonder papiertje om van voor te lezen niet veel tekst had voor een gesprek met een jonge bewonderaar.

Na bijna zestig jaar brieven uit Amerika te hebben voorgelezen stopte Alister Cooke in 2004 op 95-jarige leeftijd met zijn rubriek. Het programma ging verder onder de naam A point of View. Eindelijk mocht nu ook vrouwen hun stem laten horen. Eerst bij de radio en steeds vaker via de podcast was ik hun vaste luisteraar. Al waren mijn favorieten, moet ik tot mijn schuld bekennen, toch twee mannen: Howard Jacobson en Adam Gopnik. 

Dat ze hun teksten zelf voordroegen gaf net wat extra persoonlijkheid mee aan het gedachtelandschap waar ze al essayerend terecht kwamen. Eerder dit jaar trok de BBC de stekker uit A Point of View. Dood zonde, want zeker in een tijd waar alles spontaan en kort moet, was het een verademing om schrijvers te horen die de tijd hadden kregen om hun gedachten eerst te ordenen en hun woorden zorgvuldig te wegen. 

Of zoals theatermaker Willem de Wolf het laatst verwoorde: “Spontaan ben je niet op je echtst en niet op je best.” 

En daarmee kom ik aan bij het heden. Want dit is mijn laatste bijdrage. Ook OVT gaat stoppen met de gesproken columns.  Ik heb begrepen dat men de vorm niet meer bij deze tijd vindt passen. 

Dat is misschien ook zo.

Al is het de vraag of dat een goed argument was om er ook daadwerkelijk mee op te houden.